KLAS 6 Leesverslag Kaas - Willem Elsschot

Algemene informatie

Beschrijving

Willem Elsschot – Kaas

Uitgeverij: Querido

Jaar van uitgave: 1933

Druk: 26^e druk (1991)

Aantal pagina’s: 106

Genre

Het boek is een pseudo-autobiografische roman. Dit betekent dat het boek autobiografische aspecten heeft.

Samenvatting

   Het verhaal gaat over Frans Laarmans, een klerk bij de General Marine and Shipbuilding Company in Antwerpen. Hij krijgt van Van Schoonbeke, de welgestelde vriend van zijn broer Jan, die huisarts is, een baan aangeboden. Laarmans laat zich verleiden om groothandelaar in Nederlandse kaas te worden, volvette Edammer meer bepaald, mede om daarmee meer respect te verdienen in de kringen waarin hij per ongeluk verzeild is geraakt en waar hij zich slecht op zijn plaats voelt, omdat hij zich niet kan meten met de welgestelde en wat snobistische leden van het gezelschap. Met hulp van zijn broer en op aanraden van zijn vrouw slaagt hij erin tijdelijk (en onbetaald) ziekteverlof te krijgen van zijn baan als klerk bij de scheepswerf waar hij werkzaam is, onder het excuus dat hij zou lijden aan een zenuwziekte.

   Laarmans wijdt zich met verve aan zijn taak, maar wordt zo meegesleept door zijn nieuwe werk als koopman dat hij zich aanvankelijk alleen bezighoudt met de organisatie en inrichting van zijn ‘kantoor’, de aankoop van een passend bureau, een schrijfmachine en een telefoon, het ontwerp van zijn briefpapier, de werving van agenten in zijn district, dat bestaat uit België en het groothertogdom Luxemburg, de naamgeving van het bedrijf (hij komt uiteindelijk uit op ‘Gafpa’, wat staat voor ‘General Antwerp Feeding Products Association’) dat hij zijn eigenlijke taak uit het oog verliest. Als zijn eerste zending van 20 ton kaas arriveert van de leverancier Hornstra uit Amsterdam weet hij dan ook niet goed wat ermee aan te vangen. Inmiddels is zijn naam als koopman wel een garantie geworden voor zijn positie in de hogere kringen van zijn vriend Van Schoonbeke, waar hij nadien met meer respect wordt behandeld.

   In de harde praktijk is Laarmans echter niet geschikt voor zijn werk en blijkt niet in staat om ook maar de geringste hoeveelheid kaas (een product waarvan hij zelf walgt) aan de man te brengen. Zijn aangeworven agenten blijken merendeels non-valeurs en de enorme hoeveelheid Edammers, opgeslagen in het Blauwhoedenveem, wil maar nauwelijks slinken. Zijn vrouw lijdt onder het gehele proces en ook zijn kinderen hebben het zwaar te verduren, al doen zij hun best om hun vader bij te staan. Zijn collega’s van de scheepswerf komen soms op bezoek om te zien hoe het met hem gaat. Dus hij moet voortdurend oppassen dat hij geen collega’s tegenkomt als hij over straat loopt met zijn bollen kaas.

   Uiteindelijk geeft hij zijn koopmanschap op, na slechts enkele bollen kaas verkocht te hebben. Hij keert terug naar de scheepswerf in zijn oude baan als eenvoudige klerk, waar hij met open armen ontvangen wordt door zijn oude collega’s.

   Laarmans vrouw, die het nogal eens zwaar te verduren kreeg tijdens het hele proces, zorgt er uiteindelijk voor dat er voorlopig geen kaas meer op tafel komt.

Verwerkingsvragen

Kenmerken nieuwe zakelijkheid

   De nieuwe zakelijkheid is rond de jaren ’20 ontstaan als reactie op het expressionisme. In de literatuur was deze omslag goed merkbaar. Na het expressionisme waarin men zoveel mogelijk probeerde ‘mooi’ te schrijven en waarin de boodschap van de literatuur eigenlijk niet telde, was de nieuwe zakelijkheid juist erg nuchter en sober. Het grootste doel was een zakelijke weergave van de feiten en handelingen, de boodschap moest duidelijk overkomen. Daarom vind je in literatuur uit deze stroming over het algemeen geen uitgebreide beschrijvingen.  De zinnen zijn kort en helder, waardoor deze literatuur makkelijk te lezen is.

   Een ander kenmerk van deze literatuur is dat de onderwerpen zeer alledaags zijn. Er wordt daarom vaak gesproken over ‘ventisme’. Het gaat niet om de vorm, maar om de vent. De karakters en de inhoud zijn veel belangrijker dan de manier waarop de literatuur geschreven is. Dit ventisme houdt ook in dat het belangrijk werd gevonden dat mannen echt mannen waren (vandaar het woord vent).

   Er is in de nieuwe zakelijkheid weinig plaats voor gevoel. Doordat er geen lange monologen over gevoelens in de literatuur voorkomen, is deze veel gemakkelijker te lezen dan bijvoorbeeld literatuur uit de romantiek.

   In literatuur uit de nieuwe zakelijkheid is vaak veel maatschappijkritiek te vinden. Dit komt doordat deze stroming juist ontstond in een periode van wederopbouw na de oorlog. Hierdoor hebben veel mensen kritiek op de bestaande samenleving. Dit wordt dan onder andere in de literatuur geuit.

Voorbeelden

·         De zinsbouw is zeer kort. Dit zal ik laten zien aan de hand van een kleine willekeurige passage uit het boek:

Op de tram, onder ’t naar huis rijden, voelde ik mij al een heel ander mens. Je weet dat ik naar de vijftig loop en mijn dertig jaren dienstbaarheid hebben natuurlijk hun stempel op mij gedrukt. Klerken zijn nederig, veel nederiger dan werklieden die door opstandigheid en eendracht enige eerbied hebben afgedwongen. Men zegt zelfs dat zij in Rusland de heren geworden zijn. Als het waar is, dan hebben zij dat verdiend, dunkt mij.

Blz.30

·         Het ventisme is heel duidelijk terug te vinden in dit boek. De hoofdpersoon, Frans Laarmans, heeft een baan als klerk. Er wordt echter aan hem gevraagd of hij koopman wil worden. Frans zegt gelijk ja en vindt het heel wat dat hij zichzelf nu koopman mag noemen. Hij probeert heel hard om zich als een echte vent te gedragen en houdt zichzelf ook echt continu voor dat hij dat moet doen, zoals te zien is in de volgende passage:

Herhaaldelijk werd ik aangekeken, als vroeg er een om mijn goedkeuring, die ik telkens direct gaf, door een meegaand hoofdknikje. Je moet coulant zijn met de mensen, vooral als je koopman bent. Maar om hun geklets niet telkens te beamen, zei ik toch maar eens ‘dat staat te bezien’. Waarop de kerel in kwestie, een die anders geen tegenspraak kon uitstaan, zeer inschikkelijk ‘dat spreekt vanzelf’ antwoordde, blij dat hij er zo was afgekomen. Toen ik vond dat mijn succes voor één dag voldoende was, zei ik opeens: ‘En de restaurants, heren? Wat heeft men deze week voor lekkers gegeten?’ Dat was het toppunt. Het hele gezelschap keek mij dankbaar aan, zo blij waren zij dat ik ze met een echt koninklijk gebaar de weg naar hun geliefkoosd terrein had gewezen.’
Blz.39

·         Er wordt heel droog en nuchter beschreven. Dit kan soms leiden tot grappige passages. Eigenlijk is het zo dat je op welke pagina je het boek ook openslaat wel iets grappigs tegenkomt. Het plan van Frans om van baan te wisselen is natuurlijk stom. Je kunt van tevoren al voorspellen dat het verkeerd gaat aflopen. De hoofdpersoon zelf heeft dit echter helemaal niet door. Als hij er aan het einde van het boek achter komt dat zijn plan niet heeft gewerkt, doet hij hier niet moeilijk over. Het is nu eenmaal zo, er worden verder geen woorden aan vuilgemaakt. Het lijkt zelfs alsof Frans er cynisch mee omgaat. Er zijn verschillende zinnetjes aan te wijzen waaruit dit blijkt:

De kaastoren is ingestort. (Blz. 98)

Thuis wordt nooit meer over kaas gesproken. Zelfs Jan heeft geen woord meer gerept over de kist die hij zo schitterend verkocht had en Ida is stom als een vis. Misschien wordt de  sukkel op ’t gymnasium nog steeds kaasboerin genoemd. Wat mijn vrouw betreft, die zorgt er voor, dat geen kaas meer op tafel komt. Pas maanden later heeft zij mij een Petit Suisse voorgezet, van die witte, platte kaas, die niet méér op Edammer gelijkt dan een vlinder op een slang. Brave, beste kinderen. Lieve, lieve vrouw.
Blz. 106

·         De maatschappelijke kritiek heb ik zelf in dit boek niet echt terug kunnen vinden.

Mening

Ik vind Kaas zeer representatief voor de nieuwe zakelijkheid. Het enige wat niet in het boek voorkomt is de maatschappelijke kritiek. De rest van de kenmerken van de nieuwe zakelijkheid zijn allemaal terug te vinden in het boek. Daar is eigenlijk geen twijfel over mogelijk. 

Bronnen
http://nl.wikipedia.org/wiki/Kaas_(roman) (Samenvatting)